Τα Μπλε Φεγγάρια του 2018

Προχθές είχαμε την ευκαιρία να δούμε την σπάνια "ματωμένη μπλε υπερπανσέληνο". Ήταν όμως κάτι τόσο το ιδιαίτερο όσο φαίνεται από το όνομά της; Και τι ακριβώς σημαίνει;

Η προχθεσινή υπερπανσέληνος (31/1/2018)

Υπερπανσέληνο έχουμε όταν η πανσέληνος είναι στο περίγειο, δηλαδή στην κοντινότερη απόσταση από την Γη. Για την ακρίβεια, κάθε πανσέληνος θεωρείται υπερπανσέληνος αν βρίσκεται λιγότερο από 360.000 χλμ από το κέντρο της Γης. Η χθεσινή πανσέληνος απείχε 360.198 χλμ, οπότε κανονικά δεν θα έπρεπε να είναι υπερπανσέληνος, αλλά είναι πολύ κοντά στο όριο και της κάναμε το χατίρι.

Πόσο "σούπερ" είναι όμως μια υπερπανσέληνος; Μια υπερπανσέληνος φαίνεται περίπου 7% μεγαλύτερη και είναι 15% πιο φωτεινή από μια μέση πανσέληνο. Στην φωτογραφία φαίνεται η διαφορά ανάμεσα σε μια υπερπανσέληνο και σε μια μέση πανσέληνο. Η διαφορά μεγέθους δεν είναι τόσο εντυπωσιακή, αλλά η διαφορά στην φωτεινότητα γίνεται σίγουρα αισθητή.

Διαφορά υπερπανσελήνου - μέσης πανσελήνου
Πηγή: By Marcoaliaslama (Own work) [CC BY-SA 3.0 or GFDL], via Wikimedia Commons

Συνήθως έχουμε 2-3 υπερπανσελήνους στη σειρά, αν και μόνο μια κάθε χρόνο βρίσκεται ακριβώς στο περίγειο. Φέτος αυτή ήταν την νύχτα της 1ης Ιανουαρίου. Η προχθεσινή πανσέληνος ήταν λίγο μικρότερη σε μέγεθος και φωτεινότητα, αν και η διαφορά είναι ανεπαίσθητη για το ανθρώπινο μάτι.

Απόσταση πανσελήνου από την Γη
Πηγή: Jürgen Giesen

"Ματωμένη" λέμε μια πανσέληνο όταν συνοδεύεται από ολική έκλειψη σελήνης. Στην κορύφωση της έκλειψης η σελήνη δεν φαίνεται μαύρη αλλά κόκκινη. Παρόλο που η σκιά της Γης την καλύπτει πλήρως, λίγο φως από τον ήλιο καταφέρνει και περνάει και της δίνει την ματωμένη όψη.

Ολική έκλειψη Σελήνης
Πηγή: By Alfredo Garcia, Jr, [2] (Flickr [1]) [CC BY-SA 2.0], via Wikimedia Commons

Δυστυχώς αυτή τη φορά η έκλειψη δεν ήταν ορατή από την Ελλάδα. Τελείωσε την ώρα που το φεγγάρι ανέτελλε. Τυχερές ήταν η Αμερική και η Ασία. Όμως έρχεται και η σειρά μας, καθώς η επόμενη έκλειψη σελήνης θα συμβεί στα τέλη Ιουλίου και θα είναι ορατή κι εδώ. Η πανσέληνος όμως θα είναι στο απόγειο, δηλαδή στην μεγαλύτερη απόσταση από την Γη. Και πάλι ριγμένοι...

Ενώ η "υπερπανσέληνος" και η "ματωμένη" πανσέληνος είναι ορατά αστρονομικά φαινόμενα, το "μπλε φεγγάρι" είναι απλώς μια ημερολογιακή σύμπτωση. Μπλε φεγγάρι λέμε την δεύτερη πανσέληνο μέσα στον ίδιο μήνα (αν και αρχικά ο ορισμός του ήταν διαφορετικός). Αυτό συμβαίνει γιατί οι πανσέληνοι απέχουν περίπου 29 ημέρες μεταξύ τους, ενώ οι μήνες έχουν 30-31 ημέρες. Στην περίπτωση που η πρώτη πανσέληνος πέσει στην 1-2 κάποιου μήνα, χωράει και μια δεύτερη στις 30-31, όπως ακριβώς έγινε φέτος τον Ιανουάριο.
Άρα το φεγγάρι δεν γίνεται μπλε, απλά κάνει διπλή εμφάνιση.

Μπλε φεγγάρι έχουμε κάθε 2 χρόνια περίπου, για αυτό και υπάρχει η φράση "Once in a Blue Moon" που αναφέρεται σε κάτι που δεν συμβαίνει συχνά. Φέτος όμως έχουμε δύο Μπλε φεγγάρια, ένα τον Ιανουάριο και ένα τον Μάρτιο, ενώ δεν έχουμε καμία πανσέληνο τον Φεβρουάριο (φαινόμενο γνωστό ως "Μαύρο Φεγγάρι"). Αυτό είχε να συμβεί από το 1999, δηλαδή πριν 19 χρόνια και θα ξανασυμβεί σε 19 χρόνια, ακολουθώντας πιστά τον κύκλο του Μέτωνα.

Ημερομηνίες πανσελήνων 2018
Πηγή: timeanddate.com

Συνοψίζοντας, μπορεί η σύμπτωση υπερπανσελήνου, έκλειψης και "μπλε φεγγαριού" να συμβαίνει πολύ σπάνια, αλλά η σύμπτωση που έχει πραγματικά ενδιαφέρον είναι αυτή της έκλειψης με την υπερπανσέληνο. Και η επόμενη είναι σε έναν χρόνο από τώρα, στις 20-21 Ιανουαρίου. Και θα είναι ορατή στην Ελλάδα, αν και θα είναι χαράματα. Που είναι ακριβώς η κατάλληλη ώρα για να την φωτογραφίσει κανείς.

Όπως καταλαβαίνετε, κάποιοι δεν θα κοιμηθούμε εκείνο το βράδυ. Η αντίστροφη μέτρηση άρχισε...


Γ.

Ερμής ο ανάδρομος

Αυτές τις μέρες ο Ερμής ξεκινάει την ανάδρομη πορεία του στον ουρανό. Αυτό σημαίνει ότι βρίσκεται στη μεγαλύτερη φαινομενική απόσταση από τον Ήλιο, άρα είναι οριακά ορατός λίγο μετά τη δύση του Ήλιου. Για να τον δείτε, πρέπει να έχετε θέα στον βορειοδυτικό ορίζοντα και καθαρή ατμόσφαιρα.

Στη φωτογραφία βλέπετε την δική μου αποψινή προσπάθεια λίγο έξω από την Αθήνα. Ο Ερμής ίσα που φαίνεται πάνω από το ζευγάρι και τη γωνία του κτιρίου. (Ανοίξτε την φωτογραφία για να την δείτε στο κανονικό μέγεθος.)

Πατήστε στην φωτογραφία για να ανοίξει σε πλήρες μέγεθος

Μεγεθύνοντας την φωτογραφία ο Ερμής διακρίνεται λίγο καλύτερα. Επίσης, λίγο δεξιότερα και πάνω φαίνεται ο Βασιλίσκος, το λαμπρότερο αστέρι του αστερισμού του Λέοντα.

Στην παρακάτω εικόνα από το Stellarium εμφανίζεται η τροχιά του Ερμή και συγκεκριμένα η στροφή που θα διαγράψει στον ουρανό (από τα δεξιά προς τα αριστερά).

Καθώς "στρίβει" λοιπόν, θα παραμείνει στην ίδια περίπου απόσταση για μερικές μέρες, μέχρι να ξεκινήσει να κινείται προς τον Ήλιο και να εξαφανιστεί πάλι. Αν είστε σε μέρος με καθαρό ουρανό και θέα προς τη δύση, δοκιμάστε να τον διακρίνετε μια ώρα περίπου μετά το ηλιοβασίλεμα.

Α, και φίλοι Λέοντες: Αν δεν το καταλάβατε, αυτό το μήνα έχετε τον Ερμή ανάδρομο. 😜

Γ.

Οι πιο όμορφες νύχτες

Απόψε ήταν μια από τις πιο όμορφες νύχτες του χρόνου για παρατήρηση του ουρανού.

Το "πανηγύρι" ξεκίνησε από νωρίς, κατά το ηλιοβασίλεμα, με τον Δία και την Αφροδίτη να εμφανίζονται σε ανατολή και δύση αντίστοιχα. Οι δυο πιο φωτεινοί πλανήτες σε αντίθεση. Απλά υπέροχο.

Η Αφροδίτη έδυσε γρήγορα πίσω από τον Ήλιο, ενώ ο Δίας με συντροφιά τη Σελήνη διαγράφουν ακόμα την καμπύλη τους στον ουρανό.

Η Σελήνη πλησιάζει στην πανσέληνο, εξαφανίζοντας τα ασθενέστερα άστρα και αφήνοντας ορατούς μόνο τους σημαντικούς "παίκτες".

Ο μεγαλοπρεπής Ωρίωνας υπερισχύει όλων των άλλων αστερισμών, με τον λαμπρότατο Σείριο να τον ακολουθεί πιστά.

Ο Λέοντας ανατέλει ορθώνοντας το κεφάλι του, σαν να βρυχάται, με τον Άρη ακριβώς από κάτω του. Ήταν μια από τις φορές που το κόκκινο χρώμα του Άρη ήταν τόσο εμφανές που δεν μπορούσες να τον μπερδέψεις.

Η Μεγάλη Άρκτος, κατακόρυφα στον ουρανό, μοιάζει σαν να στέκεται "σούζα" στην ουρά της.

Ο Πολικός Αστέρας δείχνει σταθερά το δρόμο προς τον Βορρά.

Το κεφάλι του Δράκοντα βυθίζεται στον βόρειο ορίζοντα.

Το V του Ταύρου στέκεται όρθιο στη Δύση, σαν να μας κοιτάει, ενώ οι Πλειάδες έχουν ξεκινήσει τη βουτιά τους προς τα βορειοδυτικά.

Κασσιόπη, Κηφέας, Ηνίοχος, Δίδυμοι, Κριός, Περσέας και Ανδρομέδα συμπληρώνουν την εικόνα.

Αν ο ουρανός δεν έχει σύννεφα τις επόμενες νύχτες, ντυθείτε καλά, βγείτε έξω και παρατηρήστε τα αστέρια. Με εξαίρεση τη Σελήνη, ο ουρανός δεν θα αλλάξει πολύ μες στις επόμενες μέρες.

Θα δείτε σίγουρα τον Ωρίωνα, ακόμα κι αν δεν ξέρετε ότι είναι αυτός.

Και τον Δία, που φαίνεται ως το λαμπρότερο αστέρι, αλλά δεν είναι. Αστέρι. Πουλήστε μούρη στους φίλους σας λέγοντάς τους: "αυτό δεν είναι αστέρι, είναι ο πλανήτης Δίας!")

Καλή παρατήρηση...

Γ.

3 σε 1: Χειμερινό ηλιοστάσιο, πανσέληνος και έκλειψη!

(Και μπόλικη συννεφιά, για να μην είναι παρατηρήσιμο τίποτα...)

Τα φετινά Χριστούγεννα μπορούν να ονομαστούν και "η χαρά του αστρονόμου".

Στις 20-22 Δεκεμβρίου (χθες, σήμερα και αύριο δηλαδή), έχουμε την ευκαιρία να παρατηρήσουμε ένα σπάνιο φαινόμενο: τη σύμπτωση χειμερινού ηλιοστασίου και Δεκεμβριανής πανσελήνου.

Τι το ενδιαφέρον/περίεργο έχει όμως η σύμπτωση αυτή για να με ωθεί να γράφω στις 2.30 το ξημέρωμα; (ειδικά όταν έχω να γράψω κείμενο άνω των 10 γραμμών από την άνοιξη;)

Θα προσπαθήσω να το εξηγήσω χωρίς πολλές λεπτομέρειες, γιατί 3 αναγνώστες έχω, μην χάσω τους μισούς. Λοιπόν...

Όπως κάθε χρόνο, αυτές τις μέρες ο ήλιος φτάνει στο χειμερινό ηλιοστάσιο, δηλαδή στο νοτιότερο σημείο στον ορίζοντα από το οποίο μπορεί να ανατείλει. (Στη συνέχεια θα αρχίσει να ανατέλλει όλο και πιο βόρεια, μέχρι να φτάσει στα τέλη Ιουνίου στο βορειότερο σημείο, το θερινό ηλιοστάσιο.)

Αντίστοιχα, θα δύσει στο νοτιότερο σημείο στον δυτικό ορίζοντα.

Επειδή όμως βρισκόμαστε στο βόρειο ημισφαίριο, αυτό σημαίνει ότι θα διαγράψει τη μικρότερη πορεία στον ουρανό, κάτι που εμείς αντιλαμβανόμαστε ως τη μικρότερη ημέρα (και τη μεγαλύτερη νύχτα) του έτους.

Επίσης, εξαιτίας των παραπάνω, ο ήλιος την ημέρα αυτή δεν θα φτάσει πολύ ψηλά στον ουρανό. Όπως  φαίνεται στην παρακάτω εικόνα, κατά το μεσημβρινό πέρασμα (τη στιγμή δηλ. που βρίσκεται στο μέγιστο ύψος) θα βρίσκεται λίγο πιο κάτω από τις 30 μοίρες ύψος από τον ορίζοντα.

 Οκ μέχρι εδώ. Η σελήνη πού κολλάει όμως;

Εδώ αρχίζει το ενδιαφέρον κομμάτι. Κατά τους μήνες Δεκέμβριο και Ιανουάριο η πανσέληνος έχει τις αντίθετες ιδιότητες με τον ήλιο. Ανατέλλει από το βορειότερο σημείο, κάνει τη μεγαλύτερη πορεία στον ουρανό, φτάνει στο ψηλότερο σημείο από τον ορίζοντα (σχεδόν στο ζενίθ) και δύει στο βορειότερο σημείο αντίστοιχα.

Στην παρακάτω εικόνα φαίνεται το φεγγάρι καθώς διασχίζει τον μεσημβρινό (λίγες ώρες πριν αρχίσω να γράφω). Φτάνει τις 75 μοίρες ύψος από τον ορίζοντα. (Στο κέντρο των κύκλων, δηλ. στις 90 μοίρες, ακριβώς πάνω από το κεφάλι μας, είναι το ζενίθ.)

 (Παρεμπιπτόντως η πανσέληνος περνάει τον μεσημβρινό ταυτόχρονα με τον Ωρίωνα, άλλη μια όμορφη σύμπτωση...)

Ωστόσο η πανσέληνος δεν έχει σταθερή ημερομηνία και μπορεί να συμβεί οποιαδήποτε στιγμή μέσα στο Δεκέμβριο.

Το ιδιαίτερο της φετινής πανσελήνου είναι πως σχεδόν συμπίπτει με το χειμερινό ηλιοστάσιο (έχουν λιγότερο από 24 ώρες διαφορά), που σημαίνει ότι:

α. κατά τη μεγαλύτερη νύχτα του έτους, η σελήνη θα φτάσει στο ψηλότερο σημείο στον ουρανό.

β. την ώρα που θα δύει η πανσέληνος, θα ανατέλλει ο ήλιος του χειμερινού ηλιοστασίου, όπως φαίνεται στην παρακάτω εικόνα. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά θα είναι και στην ίδια ευθεία (που περνάει από το σημείο που βρισκόμαστε).

Έχω την εντύπωση πως πολλοί αρχαίοι πολιτισμοί, όπως οι Βαβυλώνιοι και οι Μάγια θα βρίσκονταν σε λατρευτικό παροξυσμό μια τέτοια μέρα. (Φαντάσου να έχεις φτιάξει μια αψίδα/πύλη/οτιδήποτε και την ίδια στιγμή, από τη μια μεριά να δύει η σελήνη και από την άλλη να ανατέλλει ο ήλιος... Αξία ανεκτίμητη... Φαντάσου τώρα, ότι οι παραπάνω πολιτισμοί ήταν και σε θέση να το προβλέψουν.) 

Και σαν να μην έφτανε αυτό, απόψε θα γίνει και έκλειψη σελήνης! (Κάτι που έτσι κι αλλιώς είναι πιθανό να συμβεί μόνο στην πανσέληνο, γιατί μόνο τότε η σελήνη είναι στο διαμετρικά αντίθετο σημείο από τον ήλιο.) Πληροφορίες και (ένα γαμάτο) animation για την έκλειψη εδώ.

Εμείς εδώ δυστυχώς δεν μπορούμε να τη δούμε γιατί θα γίνει αφού θα έχει ξημερώσει. Για την βορειοδυτική Ευρώπη και την ανατολική Αμερική όμως θα συμβεί λίγο πριν το χάραμα.

Επιστρέφοντας λοιπόν στο προηγούμενο παράδειγμα, φαντάσου π.χ. ότι είσαι Βαβυλώνιος, βλέπεις την μεγαλύτερη πανσέληνο της χρονιάς, περιμένεις να ξημερώσει το χειμερινό ηλιοστάσιο, ο αρχιερέας κάνει τα μαγικά του λίγο πριν την ανατολή και γίνεται έκλειψη σελήνης , και λίγο μετά ήλιος και σελήνη "ανταλάσσουν" θέσεις στον ουρανό. Άντε μετά να μην πιστέψεις...

Μακάρι απόψε να βρισκόμουν στο Περού ή στην Αργεντινή...

Περαστικά μου.

Γεράσιμος

Υ.Γ. Όλες οι εικόνες δημιουργήθηκαν με το πρόγραμμα Stellarium, εκτός από αυτήν της έκλειψης, που την βρήκα εδώ.